خانه / سخن سردبیر مجله فروهر / گناه در باور زرتشتی

گناه در باور زرتشتی

سخن سردبیر مجله فروهر – شماره ۴۵۸

موبد پدرام سروش‌پور

گر می نخوری طعنه مزن مستان را           بنیاد مکن تو حیله و دستان را

تو غره بدان مشو که می، می نخوری         صد لقمه خوری که می غلام است آنرا

حکیم عمر خیام

گناه از ریشه اوستایی «aenah-» گرفته شده و در فارسی میانه معادل «winas» می باشد به معنی «نابود شدن، ازبین رفتن». کلنز برپایه هات ۳۴ بند ۴ که این واژه در مقابل واژه «avah-» به معنی یاری و کمک قرار گرفته است آن را «عملی که باعث آزار و آسیب شود» ترجمه نموده است.

از دیدگاه اشوزرتشت در گاهان، هدف انسان در زندگی سودرساندن به جهان هستی یا روان آفرینش است. انسانهایی که به خود یا جهان اطرافشان زیان می رسانند انسانهای گناهکاری بوده که بر پایه هنجار یا قانون هستی، آن زیان یا گناه به خود ایشان بازخواهد گشت.

«کسی که اندیشه ی آسیب رساندن به هستی جهان را در سر پروراند، به درستی از کردارهای زشت او آسیبی به من نخواهد رسید، بلکه نتیجه ی کردار زشت و نفرت او به خودش برخواهد گشت. کردارهای زشت و تبه کارانه او را از انجام کار نیک و شناخت زندگانی کامل بازخواهد داشت و خشم و نفرت به هیچ وجه او را ای مزدا از زندگانی نکبت باری که نصیبش خواهد گردید حفظ نخواهد نمود.»   هات ۴۶ – بند ۸

یکی از مواردی که در گاهان بارها به آن اشاره شده است. زیان رساندن به دیگران یا جهان هستی به قیمت سود رساندن به خود انسان می باشد که این گناه سرچشمه اش صفت خودخواهی و در نهایت آز و طمع در انسان می باشد.

البته در نگاه گاهانی، دیگران شامل تمامی آفرینش نیک اهورایی است که همه انسانها، جانواران، گیاهان، آبها، زمین، آسمان و هر آنچیزی است که آفریده اهورامزداست. این فلسفه پایه ای به زیبایی و بسیار گسترده در فرهنگ و سنتهای زرتشتی نمود پیدا کرده است و در سنتهای زرتشتی آلوده کردن زمین و آبها، صدمه زدن و آزار گیاهان و حیوانات و حتی قرار دادن فلزات در جایی که امکان زنگ زدن آنها وجود دارد از گناهان محسوب می شده است.

آنچه مهم است معیار تشخیص گناه است که اشوزرتشت به روشنی در گاهان، مهمترین معیار تشخیص گناه را برای انسان دین(دئنا) یا همان وجدان نامیده که هر انسانی باید شخصا در راه تشخیص نیکی از بدی، ثواب از گناه کوشا باشد. اندیشه، گفتار و کرداری که نتیجه اش سودرساندن به خود و جهان هستی باشد شایسته پاداش و نیکی آن برپایه قانون اشا به همه انسانها باز می گردد و در مقابل اندیشه، گفتار و کرداری که به قیمت سودرساندن به خود یا شخصی، زیانی به جهان یا دیگران می رساند تبلور زیان رساندن و گناه است.

این ارزش گذاشتن به قدرت اختیار و تلاش تک تک انسانها در تشخیص نیکی و بدی زیربنای شکل گیری یک جامعه آرمانی، نیک و آگاه است و اشوزرتشت به روشنی در گاتها بیان داشته است که هیچ انسانی در هیچ مقام یا مرتبه روحانی نمی تواند دیگران را داوری نماید و تنها اهورامزداست که توانایی داوری نهایی کردار انسانها را دارا می باشد.

«ای خداوند جان و خرد، هنگامی که در اندیشه ی خود تو را سرآغاز و سرانجام هستی شناختم آنگاه با دیده ی دل دریافتم که تویی سرچشمه ی منش پاک، که تویی آفریننده ی راستی و تنها داور دادگری که کردار مردمان جهان را داوری می کنی.» گاتها هات ۳۱ – بند ۸

البته در جامعه انسانی، تلاش برای شناخت و برپایی قوانین بشری مهمترین تضمین برای جلوگیری از گسترش گناهکاری و زیان دیدن انسانها می باشد ولی از آنجایی که در هیچ کجای گاتها (کتاب آسمانی زرتشتیان) هیچ حکم یا قانون دینی بیان نشده است. این باور در فرهنگ زرتشتی قوت گرفته که لازمه قوانین و احکام، پویایی و تکامل آنها می باشد.

انسانها در هر دوره ای باید برپایه خردجمعی و جایگاه ارزشی جامعه خود، برای شناخت قوانین درست و اجرای صحیح آن تلاش نمایند و این طبیعی است که در یک جامعه بدوی که بدی بیداد می کند برخورد محکم و خشن با بدکاران شاید تنها تضمین کم شدن زیان به مردم باشد در عین حال که در یک جامعه پیشرو با جایگاه ارزشی بالا، همان فرد بدکار را می توان به عنوان یک قربانی جامعه، مورد راهنمایی و توجه قرار داد و زمینه بازگشتن او را به یک زندگی مفید فراهم آورد.

این گناهان را که فردی به فرد دیگر زیان وارد می کند در فرهنگ زرتشتی «گناهان همیمال» می گویند در کنار اینها گناهان دیگری نیز تعریف شده که بیشتر به اعتقادات و باورهای دینی بر می گردد که اجرا نکردن یا قصور از قوانین دینی یا آیینهای مذهبی، با این توجیه که سبب زیان رسیدن به روان خود انسانها می گردد در این گروه از گناهان قرار می گیرند. طبیعی است که حتی در دوره ساسانیان که اوج شریعتگرایی در دین زرتشتی بوده ضمانت اجرایی برای مجازات این گناهکاران در این جهان وجود نداشته و به همین دلیل موبدان آن دوره اکثرا پادافره یا مجازات این گناهان را به صبح چهارم پس از مرگ (لحظه گذر از چینود) یا بهشت و جهنم حواله می کردند.

این امر موجب می گردید که وعده و وعید دادن به بهشت و ایجاد رعب و وحشت از جهنم به وسیله ایشان در جامعه ترویج داده شود و حتی کتابهایی نظیر ارداویرافنامه به همین منظور در این دوره شکل گرفت.

مشخص است که این روش کاملا برخلاف آموزه های اشوزرتشت در گاتهاست چنانکه پروفسور میلز اوستا شناس نامی در این مورد چنین می گوید:

«بشر سالیان دراز مانند طفل، از ترس و وحشتِ دوزخ و رنج و عذاب های گوناگون پس از مرگ بر خود می لرزید و از لذایذ و نعماتی که در بهشت برخوردار خواهد شد شادی ها می نمود. در صورتی که زرتشت در روزگارانِ بسیار کهن حقیقت را آشکار ساخت که پاداشِ بهشت و مجازاتِ ذوزخ امری درونی و معنوی است. او به مردم آموخت که مکافات و مجازات منشی و ذهنی است، و بهشت همان راحتیِ اندیشه و آسایش وجدان و دوزخ همان ناراحتی فکر و عذاب وجدان می باشد. آموزش این نکته در تغییر عادات و روش فکری ایرانیان باستان بسیار موثر بود.»

اگر انسانها نیکی را نه برای پاداش یا از ترس جهنم، بلکه صرفا برای خود نیکیها انجام دهند و به این باور دست یابند که نیکی کردن، قانون و هنجار هستی است که سود آن به همه انسانها می رسد و خوشبختی نه فردی بلکه به صورت فراگیر معنی پیدا می کند. آنگاه ایشان می توانند در مسیر سوشیانس شدن گام بردارند.

«ای خداوند هستی بخش، راهی را که به من نشان دادی راه نیک منشی است، راهی است که برمبنای آموزش سوشیانسها قرار گرفته است.

آموزشی که توصیه می کند هر کار نیکی که برای نیکی و در پرتو راستی انجام شود شادمانی به بار خواهد آورد. آموزشی که انسان را به خرد و دانش واقعی رهبری می کند و پاداش آن رسیدن به تو است ای خداوند جان و خرد» گاتها هات ۳۴ – بند ۱۳

سوشیانس از نگاه گاهانی انسان کامل است انسانی که با دست یافتن به کمال، تمام وجودش سودرسان به جهان هستی شده است و هر انسانی می تواند با دست یافتن به امشاسپندان یا همان فروزهای اهورایی یعنی اندیشه پاک(بهمن)، بهترین راستیها(اردیبهشت)، توانمندی آرزوشده(شهریور)، عشق اهورایی(اسفند) به جایگاه کمال(خرداد) و جاودانگی(امرداد) دست یافته و سوشیانس و خدایی(سپنتامینو) گردد.

درباره ی سپندارمزد

همچنین ببینید

اخلاق برتر است یا قانون ؟

سخن سردبیر مجله فروهر – شماره ۴۶۶ موبد پدرام سروش‌پور   اخلاق و قانون مفاهیمی …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *