اخلاق و آزادی

اخلاق و آزادی

سخن سردبیر مجله فروهر- شماره ۴۵۳

موبد پدرام سروش پور

 

اکثر پژوهشگران و دین‌شناسان اشوزرتشت را بدرستی پیامبر اخلاق می‌نامند. اشوزرتشت نزدیک به ۴۰۰۰ سال پیش پیام خود را بر پایه اخلاق و گسترش آن در بین جهانیان بنا نهاد. دین زرتشتی و به تبع آن جامعه زرتشتی نیز در طول تاریخ بر پایه همین اندیشه زیربنایی شکل گرفته است.

در گاهان سرودهای آسمانی اشوزرتشت بیشترین واژه ای که بعد از نام اهورامزدا به کار برده شده است واژه «اشا» می باشد. اشا که در فارسی امروزی به «راستی» ترجمه گردیده است که در حقیقت زیربنای شکل‌گیری اخلاق نیک در باور گاهانی می‌باشد. اشا سرچشمه تمامی صفات نیک می‌باشد. اگر تمامی این صفات اخلاقی از جمله نیک‌اندیشی، مهر و مردم دوستی، تلاش و کوشش و … بارها و بارها بیان شود ولی بر راستی استوار نبوده و به عمل نرسد در حد شعار باقی می‌ماند. البته ذکر این نکته هم مهم است که واژگان گاهانی نظیر «اشا» بار معنایی بسیار بالاتر از آنچیزی دارند که در فارسی امروزی ترجمه می‌گردند. چنانکه اشا علاوه بر راستی معانی دیگری نظیر قانون، هنجار هستی، عدل، نظم و پاکی را نیز شامل می‌شود. به عبارت دیگر اخلاق قانون و هنجاری است که جهان مینوی برپایه آن شکل گرفته و شناخت آن راهی است که انسان را به حقیقت رهنمون می‌کند.

یکی دیگر از واژه‌های گاتهایی پرکاربرد واژه «وهومن» می‌باشد که اتفاقا در بسیاری از بندهای گاتها در کنار اشا به کار برده شده است و در فارسی امروزی «اندیشه پاک» ترجمه شده است. اشوزرتشت در گاتها ارزش انسان را به عنوان برترین مخلوقات به اندیشه پاک او می‌داند به عبارت دیگر انسان تنها با تکیه بر اندیشه‌پاک است که می‌تواند به کمال و مزدایی خداوند دست یابد. در باوری که اندیشه و خرد به انسان ارزش می‌دهد، آزادی و به خصوص آزادی اندیشه والاترین جایگاه را دارا می‌باشد چرا که تنها در بستر آزادی است که اندیشه انسانها امکان رشد، پیشرفت و حرکت را پیدا می‌کند. به همین دلیل در گاتها که کتاب آسمانی ما زرتشتیان است هیچ حکم یا دستور دینی که از سوی پیامبر یا خدا برای بهدینان صادر شده باشد وجود ندارد. و اشوزرتشت به روشنی در ابتدای سرودهای خود در هات ۳۰ بند ۲ فرموده است که :

«ای زنان و ای مردان بهترین سخنان را به گوش هوش بشنوید و با خرد خود نیک بنگرید آنگاه هر یک از شما با آزادی و شخصا یکی را برگزیند»

اراده و آزادی یکی از بزرگترین موهبتهای الهی است که از سوی خداوند در وجود تمامی انسانها نهاده شده و انسان تنها با تکیه بر آزاداندیشی است که می‌تواند در مسیر شناخت گام بردارد. اما جاده‌ای که این حرکت را در چهارچوب و مسیر دستیابی به هدف آرمانی قرار می دهد، اخلاق است که در اندیشه گاهانی اشا(راستی) پایه و اساس شکل گیری اخلاق نیک می‌باشد.

« پروردگارا برابر راستی(اشا) راهی را که بهتر است بمن نشان ده تا آنرا برگزینم، در پرتو اندیشه‌پاک(وهومن) مرا از پاداشی که برخوردار خواهم شد آگاه ساز تا احساس شادی و سرور کنم.» هات ۳۱- بند ۵

به عبارت دیگر آزاداندیشی، نیروی محرک و عامل پیشرفت و حرکت انسانهاست و اخلاق راهی است که این حرکت را سرمنزل مقصود هدایت می‌کند. اخلاق نیک در یک کلام یعنی احترام گذاشتن به حقوق دیگران و آزادی انسان تا جایی که حقوق دیگران را زیر پا نگذارد هیچ عامل محدود کننده‌ای را نمی‌پذیرد. ولی اگر همین آزادی انسان باعث زیرپا گذاشته شدن حقوق دیگران که همان آزادی ایشان است بشود از مسیر و جاده درست خارج شده و محدود می‌شود. در آخرین بند یسنا از اوستا نیز این تعبیر به زیبایی بیان شده است که :

«راه در جهان یکی است و آن راه راستی(اشا) است»

بسیاری اندیشمندان آزادی را مقدم بر اخلاق می‌دانند. برپایه باور ایشان اگر جامعه ای آزادی بیان و اندیشه برقرار نباشد هیچگاه اخلاق نمی‌تواند حاکم شود. چرا که اخلاقی، نیک تعریف می‌شود که برپایه اختیار انسان و باور درونی وی شکل بگیرد نه به جبر و در ظاهر فرد بروز دهد. از طرفی اکثر بی‌اخلاقی ها از عدم آزادی بروز می دهد. اگر به انسان اجازه ندهند که با آزادی حرفش را بیان کند به دروغ و راههای غیراخلاقی متوصل می‌شود.

در مقابل افرادی که به تقدم اخلاق بر آزادی معتقدند. بر این نکته پافشاری می‌کنند که در صورت گسترش افسارگسیخته آزادی، همین آزادی دیگر مجالی برای گسترش اخلاق در جامعه باقی نمی‌گذارد.

آنچه مسلم است در باور گاهانی، دو واژه «اشا» و «وهومن» در بسیاری از بندهای گاتها در کنار و با هم بیان شده‌اند. به عبارت دیگر اخلاق و آزادی دو آرمان بشری هستند که تنها در کنار هم و باهم محقق خواهند شد. این دو پای انسان هستند که او را در مسیر کمال به پیش می‌برند. اخلاق زیربنای شکل‌گیری عدالت در جامعه بوده و آزادی اساس پیشرفت و ترقی انسان است.

بزرگترین ضمانت بقای آزادی در هر جامعه‌ای شناخت و گسترش اخلاق است همانطور که تنها تضمین گسترش اخلاق در جامعه هم احترام گذاشتن به اراده و آزادی انسانهاست. شناخت اخلاق راهی را به ما نشان می‌دهد که تنها یک انسان آزاداندیش در مسیر آن می‌تواند به حقیقت دست یابد.

در گاتها سرودهای آسمانی اشوزرتشت که بارها و بارها به آزادی و حق اختیار انسانها ارج نهاده شده به غیر از اخلاق هیچ محدود کننده دیگری برای آزادی بیان نشده است. در جوامع دینی هر آنچه غیر از اخلاق، محدود‌کننده آزادی انسانها باشد، مشمول گهنگی و پوسیدگی است. کهنگی‌ها و پوسیدگی‌هایی که در درازنای تاریخ در اعتقادات و باورهای جوامع دینی محکم و سلب گشته و در بسیاری از مواقع بزرگترین بازدارندگان حرکت و پیشرفت انسانها می‌شوند. تمامی پیامبران نیز در زمان خود بزرگترین براندازندگان این کهنگی‌ها و پوسیدگی‌های اعتقادی بوده‌اند.

ایدون باد ایدون ترج باد

درباره ی سپندارمزد

همچنین ببینید

اخلاق برتر است یا قانون ؟

سخن سردبیر مجله فروهر – شماره ۴۶۶ موبد پدرام سروش‌پور   اخلاق و قانون مفاهیمی …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *